Tzw. nowa ustawa antylichwiarska

9 listopada 2022 r. Prezydent RP podpisał ustawę z dnia 6 października 2022 r. o zmianie ustaw w celu przeciwdziałania lichwie, zwaną potocznie ustawą antylichwiarską. Jej celem było ograniczenie nadużyć podczas udzielania pożyczek przez instytucje pozabankowe – chodziło przede wszystkim o obniżenie kosztów okołopożyczkowych obciążających pożyczkobiorców oraz wprowadzenie dodatkowego nadzoru nad działalnością tych podmiotów.

Zgodnie z nowymi przepisami instytucje pożyczkowe będą miały nakaz ustalenia zdolności kredytowej kredytobiorcy na podstawie analizy danych udostępnianych przez zaufanych dostawców gromadzących i przetwarzających dane niezbędne do takiej oceny – w praktyce przez Biuro Informacji Kredytowej lub biura informacji gospodarczej. Dotychczas podmioty te bazowały przede wszystkim na informacji uzyskanej od konsumenta, bez jakiejkolwiek weryfikacji. W związku z nowymi przepisami oparcie się na oświadczeniu konsumenta o jego dochodach i wydatkach będzie możliwe dopiero w razie niemożności dokonania oceny na podstawie informacji uzyskanych z zewnętrznych baz danych. Dodatkowo każdorazowo takie oświadczenie będzie odbierane w przypadku, gdy całkowita kwota kredytu przekracza dwukrotność wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę. Naruszenie obowiązku dokonania oceny zdolności kredytowej konsumenta będzie wiązać się z sankcjami dla pożyczkodawcy, m.in. spowoduje nieważność ewentualnej umowy zbywającej wierzytelność, przy czym za okres zakazu zbycia nie będzie można doliczać odsetek lub pozaodsetkowych kosztów kredytu. Przepisy o należytym zweryfikowaniu zdolności kredytowej klienta będą obowiązywać od 18 maja 2023 r.

Największe znaczenie z punktu widzenia pożyczkobiorców mają jednak ograniczenia wysokości pozaodsetkowych kosztów. Zalicza się do nich wszelkie prowizje, marże, opłaty za przygotowanie umowy pożyczki, jej obsługę lub ubezpieczenie. Dla pożyczek z okresem spłaty krótszym niż 30 dni ich wysokość nie może przekroczyć 5 % kwoty udzielonej pożyczki, w przypadku dłuższych pożyczek jest to maksymalnie 10 % kosztów pozaodsetkowych, przy czym możliwe jest doliczenie dodatkowych 10 % za każdy rok pożyczki, ale nie więcej niż 45 % całkowitej kwoty kredytu. Zasady te obowiązują od 18 grudnia 2022 r.

Ponadto ustawa przewiduje nowe wymagania dla pożyczkodawców. Dotychczasowy minimalny kapitał zakładowy instytucji pożyczkowej wynosił 200 tysięcy złotych. Nowelizacja zwiększa go aż pięciokrotnie – do 1 miliona złotych. Dodatkowo, jeśli instytucja pozabankowa prowadzi działalność w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, to jej obowiązkiem będzie powołać radę nadzorczą – wcześniej przepisy nie przewidywały takiej konieczności.

Jednocześnie działalność podmiotów pożyczkowych ma znaleźć się pod nadzorem sprawowanym przez Komisję Nadzoru Finansowego. Będą miały one obowiązek przekazywania do KNF kwartalnych oraz rocznych sprawozdań ze swojej działalności w zakresie udzielania kredytu konsumenckiego. W razie stwierdzenia naruszeń Komisja będzie mogła nałożyć kary finansowe na instytucję pożyczkową w maksymalnej wysokości 15 milionów złotych, jak i jej członków zarządu – do 150 tysięcy złotych. Dodatkowo organ ten będzie miał uprawnienia w zakresie wystąpienia z wnioskiem o odwołanie członka zarządu odpowiedzialnego za nieprawidłowości, z jednoczesnym prawem do zawieszenia takiej osoby do czasu rozpatrzenia wniosku o odwołanie, a nawet prawo do wykreślenia instytucji pożyczkowej z rejestru pośredników kredytowych. Zmiany te będą obowiązywać od 1 stycznia 2024 r.

Ustawa wzbudza spore kontrowersje – z jednej strony ogranicza dostęp do rynku finansowego części firm pożyczkowym, które istnieją na rynku od lat, z drugiej jednak gwarantuje zwiększenie ochrony konsumentów, by instytucje pożyczkowe nie wykorzystywały ich ciężkiej sytuacji finansowej, a tym samym nie przyczyniały się do popadnięcia w spiralę zadłużenia. Z tego też powodu z oceną wprowadzonych rozwiązań ustawowych i ich wpływu na rynek finansowy należy poczekać co najmniej kilka miesięcy od czasu wejścia w życie wszystkich zmian.